Na jarenlange omzwervingen door Europa, vestigt Erasmus zich eindelijk in zijn geliefde Bazel. Hij kan daar zijn boeken laten drukken, vrij en onafhankelijk. De kritiek van links (Luther) en rechts (katholieke elite) wordt echter steeds onaangenamer. Erasmus is bang voor een gewelddadige escalatie en overweegt Bazel te verlaten. Karel V nodigt hem uit om naar Spanje te komen. Koning Frans I inviteert hem in Frankrijk. Hendrik VIII vleit hem om naar Engeland te komen. Erasmus wimpelt beleefd alle uitnodigingen af. Hij voelt zich te zwak en te oud om nog eens een lange en gevaarlijke reis te ondernemen. Wanneer de grond hem toch de heet onder de voeten wordt en het reformatorisch geweld Bazel bereikt en een beeldenstorm losbarst, dan neemt Erasmus afscheid van de zoon van zijn gestorven vriend Froben en vertrekt in 1529 naar Freiburg. Fanatieke protestanten breken in Bazel de boel in kerken en kloosters af. “Terroristen”, zouden we tegenwoordig zeggen. Erasmus blijft bij katholieke vorsten intussen aandringen op een gematigde reactie, op naastenliefde, op eerbied voor het menselijk bestaan. Geen oog om oog, tand om tand. ( Zie voor deze episode deel 14 van de vertaalde correspondentie, in te zien in de Erasmuskamer van Museum Gouda).

Salman Rushdie neemt bijna 500 jaar later een vergelijkbare positie in als Erasmus destijds. Hij is ook op de vlucht voor fanatieke gelovigen, blijft toch publiceren, verdedigt de vrijheid van meningsuiting en roept niet op tot wraak. Er is een citaat van Rushdie dat ook door Erasmus gezegd had kunnen zijn: “Faith without doubt is addiction.” Een aanrader voor in de zomerse hangmat: Two years Eight Months and Twenty-Eight Night’s van Rushdie.

Gerard de Kleijn, 1 juni 2017